Geažideamit dikšuma várás mátkkošteapmái olgoriikkaide

Juohke riika fállá dearvvašvuohtabálvalusaid iežas láhkaásaheami mielde. Dikšunhámit molsašuddet riikkaid mielde ja danin du dikšun sáhttá leat earálágán go Suomas.

Olgoriikkain sáhttá maid oažžut dikšuma, mii Suomas ii fállojuvvo, nappo mii ii gula dearvvašvuohtafuolahusa bálvalanválljašupmái Suomas. Olgoriikkain sáhttá maid fállojuvvot dakkár dikšun, mii Suomas juogustuvvo sesolaš dehe ii-dálkkasdieđalaš dikšumin. Kela ii dábálaččat mávsse buhtadusaid dakkár dikšumiin.

Dikšu ámmátolmmoš, dego doavttir, mearrida goitge álohii, makkár dikšuma sáhtát oažžut.

 Kela ii govčča buhtadusaid dikšumiin, mat leat  

• sesolaččat,
• eai-dálkkasdieđalaččat dehe
• eai gula dearvvašvuohtafuolahusa bálvalanválljašupmái Suomas.

Lea goitge vejolaš, ahte buresbirgenguovlu oastá buohccái dikšuma olgoriikkain dehe sádde buohcci olgoriikkaide oažžut dákkár dikšuma mii Suomas ii addojuvvo. Dákkár dikšun sáhttá leat ovdamearkka dihte muhtin hárvenašbuozalmassii addojuvvon dikšun.

• Čielggat ovddalgihtii, dárbbahuvvogo dikšuma várás doaktára sáddenbábir ja dohkkehuvvogo Suomas čállojuvvon sáddenbábir.
• Čielggat maid, fertego sáddenbábir jorgaluvvot nuppi gillii. Mávssát ieš jorgalangoluid.
• Suomas doaibmi doavttir ii dábálaččat sáhte doaimmahit sáddenbáhpira njuolga olgoriikka dikšunaddái. Fuolat ieš, ahte dikšunbáiki oažžu sáddenbáhpira ja eará dárbbatlaš dieđuid dikšumisttát.

Olgoriikkain dikšunbáikkiid ii leat dábálaččat vejolaš sirret almmolaš ja priváhta dearvvašvuohtafuolahussii seamma ládje go Suomas.

Muhtin riikkain dikšunbáiki sáhttá leat ovttaáigásaččat sihke almmolaš ja priváhta dearvvašvuohtabálvalusa buvttadeaddji. Čielggat dikšunbáikkis, oaččutgo dikšuma riikka almmolaš vai priváhta vuogádaga buohccin.

• Buhtadusaid dáfus ii leat mearkkašupmi, manatgo priváhta vai almmolaš dearvvašvuohtafuolahusas, juos mátkkoštat dikšuma várás almmá EU-ásahusa mieldásaš ovdalobi.
• Juos mátkkoštat dikšuma várás EU-ásahusa mieldásaš ovdalobiin, sihkkarastte, ahte dikšunbáiki dohkkeha ovdalobi. Dábálaččat ovdalohpi dohkke dušše almmolaš dearvvašvuohtafuolahusas.

Ennen hoitoon matkuOvdal mátkkošteami dikšuma várás

• Čielggat leago dikšunbáikkis lohpi iežas doibmii ja leago das buohccevahátdáhkádus dikšuma várás.
• Čielggat vejolašvuođaid mielde maid dikšunaddi doaktára ámmátbargama rievttit ja vejolaš ráddjehusaid.
• Sihkkarastte, ahte don leat ožžon dárbahassii dieđu dikšumis ja dan riskkain.

Sáhtát čielggadit dikšuma šlája ja buohccedorvvolašvuođa gáibádusaid riikka kontáktačuoggás. Oaččut kontáktačuoggás rávvagiid maid dalle, juos du dikšumis dáhpáhuvvá meattáhus dehe don it leat duhtavaš iežat oažžun dikšumii.

Dikšunbáiki ferte addit dutnje dieđu

• sierra dikšunmolssaeavttuin,
• dikšuma šlájas ja dorvvolašvuođas,
• dikšunbáikki lobiin ja registreremis sihke
• dikšunbáikki ovddasvástádusdáhkádusas.

• Suopmelaš buohccedáhkádus ii govčča olgoriikkain šaddan buohccevahágiid. It nappo sáhte oažžut Suomas buhtadusaid buohccevahágis.
• Čielggat buohccevahága dikšunbáikkiin ja oza vejolaš buhtadusaid gažaldatvuloš riikka eiseválddiin.
• Sáhtát jearrat dikšunaddi riikka kontáktačuoggás neavvuid, juos dikšumisttát lea dáhpáhuvvan meattáhus dehe čielggadat buohccevahágiid buhtadusaid.
• Sáhtát goitge oažžut dikšuma Suomas, vaikko dikšundárbu livččiige boahtit olgoriikkain šaddan buohccevahágis.

• Dárbbatlaš buohcceáššegirjjit leat dábálaččat sáddenbábir dehe doaktárcealkámuš, buohcce- dehe dikšunmuitalus sihke laboratoria- ja govvendahkandutkamušaid vástádusat
•  Dihto dálkkasdieđalaš tearpmat ja kodat, dego diagnosaklassifiseren, laboratoria- ja eará doaibmabidjokodat, leat goitge riikkaidgaskasaččat nannejuvvon. Daid gánnáha doaimmahit dikšunbáikái.
• Dábálaččat don fertet jorgalit buohcceáššegirjjiid dikšunbáikkis geavahuvvon gillii. Mávssát jorgalangoluid ieš.  
• Muitte, ahte buohcceáššegirjjiin leat du persovdna- ja dearvvašvuohtadieđut. Fuolat daid dorvvolaš gaskkusteamis dikšunbáikái.

• Suomas girjejuvvon buohccedieđut sáhttet ávkkástallojuvvot maid muhtin eará EU-riikkaid dearvvašvuohtafuolahusas, juos don leat addán dieđuid gaskkusteapmái iežat miehtama MuKantas.
• Du dearvvašvuohtadieđut gaskkustuvvojit olgoriikkaide buohccedieđuid čoahkkáigeasuin, mii lea čohkkehus deháleamos dearvvašvuohtadieđuinat.
• Dearvvašvuohtafuolahusa ámmátolmmoš oaidná čoahkkáigeasus rájálaččat buohccedieđuid, mat dus leat ovdal girjejuvvon Suoma dearvvašvuohtafuolahusas ja furkejuvvon Kanta-bálvalusaide. Dákkár dieđut leat ovdamearkka dihte reseapttat, allergiijat, diagnosat ja doaibmabijut.

Suomas registrerejuvvon buohccedieđut sáhttet gaskkustuvvot dálá áigge dušše Estteeatnama, Hollándda ja Espánnja dearvvašvuohtafuolahussii. Bálvalusa biirii leat boahtime muttuid mielde maid eará riikkat.

Estteeatnama ja Hollándda dearvvašvuohtafuolahusas áššiideaset doaimmaheaddjit sáhtte jearrat dikšunbáikkis, bastágo dat ohcat buohccedieđuid Suomas. Espánnjas bálvalus lea dálá áigge vuoimmis dušše dihto guovlluin. Don sáhtát dárkkistit dárkilis guovlluid Kanta siidduin.

Dus lea riekti oažžut buohcceáššegirjji dehe dan kopiija čálalažžan dehe elektrovnnalažžan.

Čielggat ovdal dikšuma várás mátkkošteami,

• makkár buohcceáššegirjjiid oaččut fárrosat Supmii,  
• man gillii áššegirjjit doaimmahuvvojit,
• leago gažaldat báber-, elektrovnnalaš dehe eará áššegirjjis, dego CD-skearrus,
• goas ja mot oaččut buohcceáššegirjjiid alccesat sihke
• fertetgo don sierra máksit áššegirjjiin.

Go máhcat Supmii, jorgalahte buohcceáššegirjjiid suoma- dehe ruoŧagillii, juos dárbbahat daid Suoma dearvvašvuohtafuolahusas. Mávssát ieš jorgalangoluid.

Olgoriikkain girjejuvvon buohccedieđut eai sáhte vel sirdojuvvot elektrovnnalaččat Suoma dearvvašvuohtafuolahusa vuogádagaide, nu ahte don fertet ieš fuolahit dieđuiđat sirdáseamis. Jeara dárbbu mielde lassidieđuid iežat buresbirgenguovllus.

Ovdal go mátkkoštat dikšuma váste olgoriikkaide, jeara dikšunbáikkis, maid buohcceáššegirjjiid dárbbahat mielde mátkái.

Dárbbatlaš buohcceáššegirjjit leat dábálaččat sáddenbábir dehe doaktárcealkámuš, buohcce- ja dikšunmuitalus sihke laboratoria- ja govvan ráhkaduvvon dutkamušaid vástádusat.

Čielggat, dárbbahatgo sáddenbáhpira dikšuma váste ja dohkkehuvvoge Suomas čállojuvvon sáddenbábir. Dábálaččat don fertet jorgalit buohcceáššegirjjiid dikšunbáikkis geavahuvvon gillii. Mávssát jorgalangoluid ieš.  

Eai oidno. Buohccedieđut eai jođe automáhtalaččat sierra riikkaid gaskkas.

Doaisttážii olgoriikkain registrerejuvvon buohccedieđut eai sirdás elektrovnnalaččat Suoma dearvvašvuohtafuolahusa vuogádagaide, muhto boahtte jagiid eurohpalaš dearvvašvuohtadiehtoguovlu dahká vejolažžan soames dearvvašvuohtadieđuid johtima riikkaid gaskkas.

Eurohpalaš dearvvašvuohtadiehtoguovlu (EHDS) (stm.fi)

Don fertet ieš fuolahit, ahte du buohccedieđut ožžojuvvojit Suoma vuogádahkii.

1. Siđa buohcceáššegirjjiid njuolga olgoriikkalaš dikšunbáikkistat.  
2. Go dus leat iežat buohcceáššegirjjit, de jeara iežat buresbirgenguovllus, gosa don sáhtát doaimmahit iežat olgoriikkain oažžun buohcceáššegirjjiid.  

Dábálaččat don ferte jorgalit buohcceáššegirjjiid dan gillii, mii geavahuvvo dikšunbáikkis. Čielggat ovddalgihtii dikšunbáikkis, man gillii sii dárbbahit du buohccedieđuid. Mávssát jorgalangoluid ieš.

Go vuolggát dikšuma váste olgoriikkaide, don fertet  

• váldit fárrosat dárbbatlaš buohcceáššegirjjiid Suomas sihke
• atnit ávvira, ahte oaččut olgoriikkain addojuvvon dikšundieđuid iežat fárrui ruovttoluotta Supmii.  

Suopmelaččaid buohccedieđut sáhttet muttuid mielde álgojuvvot gaskkustit elektrovnnalaččat eará Eurohpa riikkaide.

Dieđuid gaskkusteapmi elektrovnnalaččat rájiid rastá dáhpáhuvvá buohccedieđuid čoahkkáigeasu bakte, mii lea čoakkáhas du deháleamos dearvvašvuohtadieđuin. Dákkár dieđut leat ovdamearkka dihte reseapttat, allergiijat, diagnosat ja doaibmabijut.

Don fertet addit MuKantas miehtama iežat dieđuid gaskkusteapmái olgoriikkaide.

Buohccedieđuid čoahkkáigeassu lea čoakkáhas du deháleamos dearvvašvuohtadieđuin, mat sáhttet gaskkustuvvot elektrovnnalaččat nuppi EU-riikka dearvvašvuohtafuolahussii, juos don leat addán dasa lobi MuKantas.

Dearvvašvuohtafuolahusa ámmátolmmoš oaidná čoahkkáigeasus ráddjejuvvon buohccedieđuin, mat dus leat ovdal registrerejuvvon Suoma dearvvašvuohtafuolahusas ja furkejuvvon Kanta-bálvalusaide. Dákkár dieđut leat ovdamearkka dihte reseapttat, allergiijat ja diagnosat.

Buohccedieđuid čoahkkáigeassu ii leat vel anus visot EU-riikkain.

Sáhtát oažžut komplikašuvnnaide dikšuma Suomas, vaikko buohccevahát livččii dáhpáhuvvan olgoriikkain. Sáhtát maid báhcit buohccevahága joatkkadikšuma váste olgoriikkaide dikšumii, juos háliidat.

Don it sáhte ohcat buhtadusa Suoma buohcanoadjolágádusas, juos gažaldagas ii leat dilli, mas Suoma almmolaš dearvvašvuohtafuolahus lea ordnen du dikšuma olgoriikkain oastinbálvalussan. Oza nappo buohccevahága buhtadusa du dikšun riikka buohcanoajus.

Sáhtát jearrat dikšun addin riikka kontáktačuoggás neavvuid, go čielggadat buohccevahágiid buhtadusaid.